Воскресенье, 09 05 2021
Войти Регистрация

Login to your account

Username *
Password *
Remember Me

Create an account

Fields marked with an asterisk (*) are required.
Name *
Username *
Password *
Verify password *
Email *
Verify email *
Captcha *

Партрэт «Маладосці». Чалавек вясны. Даяна Лазаравіч пра густы, кнігі і «сінюю зорку»

  • Среда, 02 октября 2019 11:16

Думаецца, імя маладой сербскай пісьменніцы і перакладчыцы Даяны Лазаравіч, досыць часта з’яўляючыся ў беларускай перыёдыцы, у тым ліку і на старонках «М», мусіць быць ужо добра знаёмым беларускаму чытачу. Адно з прафесійных дасягненняў Даяны — гэта пераклад на сербскую мову «Вянка» Максіма Багдановіча. Але класікамі беларускай літаратуры яна не абмяжоўваецца: на пачатку года ў часопісе «Сутнасць паэтыкі» («Суштина поетике») з’явіліся пераклады на сербскую мову вершаў нашых паэтаў. Нядаўна Даяну Лазаравіч прынялі ў склад Саюза пісьменнікаў Беларусі, што і стала нагодай сустрэцца за шклянкай ліманаду і па–прыяцельску пагаварыць. 

 

Пра дзіцячыя мары

Калісьці ў дзяцінстве я марыла стаць актрысай, прычым камедыйнай. Мне заўсёды радасна, калі людзі смяюцца, калі ўсе шчаслівыя. Маленькай я любіла глядзець вельмі тады папулярны фільм «Паліцэйская акадэмія». Я глядзела, смяялася і думала, што паліцыя — яна такая: вясёлая, з жартамі, са штукарствамі. І мне хацелася вось такога жыцця — з жартамі і штукарствамі. З тых жа часоў прыгадваю амерыканскага камедыйнага акцёра Лэслі Нільсана. Заўсёды глядзела фільмы з яго ўдзелам — «Голы пісталет» і іншыя. Увогуле, люблю незласлівыя жарты. Люблю, калі я жартую — і ніхто не крыўдзіцца, бо ведае, што жартую. І вяртае мне жарт і ўсмешку.

А потым я захацела стаць медыкам. Па вялікім рахунку, з той жа самай прычыны, з якой хацела зрабіцца актрысай: каб неяк дапамагаць людзям. Каб яны не сумавалі, каб маглі радавацца жыццю.

Трохі пазней мяне зацікавіла філалогія. Літаратура. Па шчырасці, ніколі не думала, што далучуся да Саюза пісьменнікаў Беларусі. Разумееце, я пакуль яшчэ не ўваходжу ў склад сербскага Саюза пісьменнікаў. Першы раз я прыйшла ў Саюз пісьменнікаў у Бялградзе, калі мне было дваццаць тры. Мне сказалі: яшчэ колькі гадоў папрацуй, паперакладай, а пасля ўжо можаш прыйсці. І гэта быў, як мне падаецца, нармальны адказ. Зразумелы. Я і цяпер думаю, што яшчэ занадта маладая, нявопытная для якіх–кольвек званняў. Так што гэтае дасягненне — уступленне ў Саюз пісьменнікаў Беларусі — прыйшло нечакана. І я здзівілася. Я падумала: як жа так? Хтосьці, можа, усё жыццё працуе, піша і перакладае, а мне ўсяго дваццаць шэсць гадоў. Але, канешне, мне гэта прыемна.

А ўвогуле, усе гэтыя прафесіі — акцёр, медык, пісьменнік — думаю, звязаныя якраз з жаданнем прынесці шчасце людзям вакол. Парадаваць. Дапамагчы.

 

Пра «лясных людзей» і маленства

Цяпер я жыву ў абшчыне Младэновац, гэта Бялград. Ёсць там гара Космай. Вельмі люблю гуляць у той ваколіцы. Людзей там, канешне, многа, але самае важнае — што ты побач з прыродай, дыхаеш чыстым паветрам. Калі ты з прыродай — ты з сабой. Увогуле, дзе б я ні жыла, я шукаю нейкі драбок жывога, прыроднага. Шукала лес. Бо ў лесе ўсё можна рабіць: і гуляць, і кветкі збіраць, і шукаць грыбы. І ні пра што не думаць. Мая мама называе мяне «лясным чалавекам» якраз з–за маёй любові да лесу. Калі малымі з сябрамі хадзілі ў лес гуляць, усе вярталіся амаль чысценькія, а Даяна — мокрая і ў брудзе па самую шыю.

Калі ўспамінаю пра колішняе, дзіцячае, заўсёды ўсміхаюся. Радасна згадваю, як прыехалі ў Тршыч, на радзіму Вука Караджыча. Уражанне было — на ўсё жыццё, бо асоба Вука Караджыча важная для нашай культуры.

Успамінаю дзіцячыя гульні, паездкі, сяброў. Хаця і не ведаю, дзе яны ўсе. А калі каго сустракаю, то згадваю найперш тое дзіця, з якім гуляла і бегала. Але я, калі шчыра, не хачу вярнуцца ў маленства. Хтосьці нібыта рады быў бы зноў стаць малым, а я — не. Не хачу. Мне важна ісці далей, толькі наперад. Зрабіцца старэйшай, разумнейшай, нечаму новаму навучыцца. А дзяцінства — хай застаецца ў памяці.

 

Пра блізкасць далёкага

У 2017 годзе, калі я вучылася на курсах беларускай мовы ў Рэспубліканскім інстытуце вышэйшай школы, я трапіла на экскурсію ў Полацк. Аўтобус, помню, ехаў праз высокія — несканчоныя — лясы. Я глядзела і дзівілася: колькі ялін, колькі бяроз! Ніколі да таго я не бачыла гэткіх шэрагаў бяроз: глядзіш — і ўсё белае. З акна аўтобуса бачыла і зусім яшчэ маленькія ялінкі, па калена чалавеку. Будучая пушча. На жаль, сваімі нагамі па беларускіх лясах не хадзіла. Спадзяюся, гэта яшчэ здарыцца. Іншае з турыстычных планаў: убачыць знакаміты Нясвіжскі палац.

Кветкі ў Мінску такія ж, як у нас у Сербіі. Адзіная розніца: калі ў вас яблыні, вішні ды грушы ў квецені, у нас чарэшню ўжо можна есці. Помню, калі размаўляла ў канцы студзеня з прафесарам Іванам Чаротам, сказала яму: «Збіраюся ў лес па падснежнікі». Ён здзівіўся, спытаў: «Як гэта? У нас у сакавіку толькі з’явяцца». У нас трохі цяплей. Болей сонца. І нашым людзям гэтае сонца перадаецца: амаль усе ў нас энергічныя, вясёлыя, гучныя. Што называецца, удараць рукою аб стол — ды кажуць, што думаюць. А ўвогуле, Сербія і Беларусь падобныя. Нават у сваіх трагедыях. Я помню сваё ўражанне ад Хатыні, калі пабачыла месца, куды прывезлі зямлю са знішчаных вёсак. Ніколі — за ўсё жыццё — я не ўразілася так моцна, як там і тады.

 

Пра вершы і шчырасць

Я шчырая, калі пішу. Бо без шчырасці не бывае паэзіі. Мае адчуванні — і самота, і сум, і радасць — усе адбіваюцца ў вершах. У жыцці я стараюся ўсміхацца, нават калі мне насамрэч не да ўсмешкі. Проста так. Таму ёсць некаторая розніца паміж мною ў паэзіі і мною ў жыцці. Часам у вершах жывуць нават не мае асабістыя перажыванні, а маё ўражанне ад чалавека, ад размовы, ад гісторыі. Тое, што чалавек адчувае, паказвае на сваім твары, у вачах, у мове цела, у размове, — само сабой пераносіцца праз мяне ў мае вершы. Як адбітак.

Прывучыць сябе «пішы вось зараз жа, цяпер!» у мяне не атрымалася. Але своеасаблівы працоўны расклад з’явіўся: я пішу і перакладаю ноччу. Проста таму, што ноччу ў мяне ёсць час. І ноччу — цішыня. Ні аўтамабіляў, ні чалавечых размоў. Я магу слухаць сябе, думаць, успамінаць, адчуваць. Дарэчы, адна сербская журналістка заўважыла, што ў маёй паэзіі «заўсёды зіма» — прыцемкі, іней. Яна здзівілася, спытала: чаму? А я ёй жартам: ды проста я пішу ноччу. Тады і цёмна, і холадна. Нават летам. Апошнім часам, праўду сказаць, у мяне досыць шмат «зімовых» вершаў. Але ёсць і птушкі, і мора, і што заўгодна. Адбіткі таго, што вакол.

 

Пра звычайны дзень

Звычайна я ўстаю рана, вельмі рана. Пасля падыходжу да акна, адчыняю яго, гляджу ўдалечыню, удыхаю паветра і думаю, што трэба сёння зрабіць. І вось так — хвілін 5–10 — проста думаю. А тады хуценька снедаю (гэта не дужа разумна, але так атрымліваецца) і іду на працу.

Працую я бібліятэкарам, асноўная праца — у Дзіцячым культурным цэнтры Бялграда. Я вельмі ганаруся гэтай працай, бо там я заўсёды з дзецьмі. Магу слухаць іх, магу зноў адчуць дзіцячае ўспрыманне свету. Я раблю ўсё, каб ім дапамагчы: ці знайсці кнігу, ці падказаць з дамашнім заданнем. Працую вось так амаль увесь дзень. Апроч таго, люблю працу на зямлі, у садзе, з кветкамі — як і мая мама. Часта я дапамагаю ёй. Мой працоўны дзень заканчваецца а дзясятай ці адзінаццатай вечара. І пасля ўжо магу пісаць. Сплю няшмат, дзесь паміж пяццю і сямю гадзінамі.

Такі вось звычайны дзень.

 

Пра звычкі і густы

Есці я люблю амаль усё. Апроч, хіба што, грыбоў: на іх у мяне алергія. Люблю шакалад. Магу нават хлеба не есці ці супу, а вось без шакалада ніяк. Дарэчы, сербскі шакалад заўсёды салодкі. А ў Беларусі я ўпершыню пакаштавала горкі шакалад. І здзівілася — што гэта, як гэта? Дзевяноста працэнтаў какавы! Для мяне гэта дзіва.

А яшчэ ў вас ёсць зефір. Цудоўная рэч. Я купіла ў падарунак маме.

У Беларусі я ўпершыню пакаштавала дранікі. Цяпер люблю іх, ем з задавальненнем, а беларусы вакол дзівяцца: для вас гэта досыць звыклая ежа. Дарэчы, самыя смачныя дранікі, — тыя, якімі частуюць на Беларусі. За мяжой ужо не тое, на мой густ.

Увогуле, беларускія стравы — гэта маё.

Калі пра музыку, то мае любімыя жанры — поп і рок. Але такія, якімі яны былі ў Югаславіі паміж 1960–м і 1990–м. Гэта той перыяд, калі музыка гэтых жанраў у нас была самая мілагучная, пяшчотная. Дыскатэчная, клубная музыка, асабліва напісаная камп’ютарам, — не для мяне. Я шукаю найперш эмоцыі. Таму люблю нашы сербскія рок–гурты. Хай у песнях іх часам сустракаецца лаянка, гэта вытлумачальна: калі ты пад уражаннем, пад пачуццём, калі нешта вярэдзіць, ты не кантралюеш сябе, ты можаш сказаць што заўгодна.

Але яны шчырыя. І я шукаю шчырасці.

Шукаючы найперш шчырасці, магу ўпадабаць штосьці дзіўнаватае. Скажам, летась у аўтобусе я пачула песню Мікалая Баскава і Наталі — пра развод. Вершы там дурненькія, але музыка мілая, і пачуцці такія… натуральныя. Я нават пачала падпяваць.

На філалагічным факультэце ў Бялградзе наш выкладчык беларускай мовы Мікіта Супрунчук даваў нам паслухаць народныя беларускія песні. І — ваў! Мне спадабалася. Мы — цэлая група — самі пасля спявалі «Касіў Ясь канюшыну».

 

Пра кнігі і Караткевіча

Уласна, менавіта наш выкладчык беларускай мовы, спадар Супрунчук, вінаваты ў тым, што я палюбіла Караткевіча. Бо менавіта Мікіта Супрунчук падарыў мне кнігу Караткевіча ў перакладзе на сербскую мову — «Дзікае паляванне караля Стаха». І яна стала маёй любімай.

Я чытала «Паляванне», напэўна, тысячу разоў. Заўсёды, калі мне нудна, я чытаю і думаю. Уяўляю персанажаў. У сеціве знайшла экранізацыю, паглядзела з цікаўнасцю. Караткевіч мне дарагі. Канешне ж, я перакладала яго вершы (пераклады публікаваліся ў Сербіі). Перакладаючы, склала ўражанне пра аўтара: добры чалавек. Блізкі. Свой. Калі чытаю Караткевіча на прэзентацыях, людзі ўражваюцца. І ўпэўненыя, што гэта серб напісаў. Мы ж эмацыянальныя, энергічныя, і, напэўна, тая шалёная энергетыка, што сыходзіць з паэзіі Караткевіча, уводзіць слухачоў у зман.

Ёсць шмат пісьменнікаў, шмат кніг, якія я таксама люблю. Некаторыя чытала на мове арыгінала, некаторыя — у перакладзе на сербскую. Самая мая любімая кніга — «Франкенштайн» Мэры Шэлі. Прычым з самага дзяцінства. Усе дзеці, напэўна, любяць жахлівыя гісторыі. Любіла я і Сенкевіча «У пустыні і ў пушчы», і Жуля Верна. Цяпер дзіўна, што многае з апісанага Вернам аказалася існуючым, верагодным.

Трохі пазней я для сябе адкрыла беларускую літаратуру, і на сёння ёсць шмат беларускіх пісьменнікаў, якіх хацелася б перакласці на сербскую мову. Таму шукаеш і час, і магчымасці, каб гэта зрабіць.

Самым складаным прафесійным выпрабаваннем для мяне стаў пераклад «Вянка» Багдановіча. Калі я гэта зрабіла, сказала: ну, цяпер магу ўсё. Канешне, гэта ў эйфарыі было сказана. Цяпер разумею, што ўсяго на свеце не магу.

Але я працую.

 

Пра бунт і паразуменне

Самы першы мой крытык — і ў жыцці, і ў літаратуры — гэта мая мама. Мне дваццаць шэсць, ёй — сорак пяць. Не такая вялікая розніца, таму нам нескладана знайсці агульную мову. Я заўсёды абмяркоўваю з ёю, што перакладаю, што раблю. Часам яна гаворыць:

— Тц! Гэта дурасць!

А часам бывае:

— Ваў! Вось гэта цікава!

Яна не літаратурны крытык, праўда. Але яе меркаванне — гэта меркаванне звычайнай сербскай жанчыны. І гэта цікава. Так што мама — заўсёды першая.

Ясная справа, што ўсе не могуць зразумець тое, што ты робіш. Мае сябры не разумеюць. Канешне, яны павіншуюць, парадуюцца за мяне. Але па тварах я бачу, што для іх усё гэта далёкае, незнаёмае. Скажаш:

— Я пераклала твор беларускага аўтара.

А яны:

— Якога? Рускага?

Ці пытаюць, маўляў, вось ты ведаеш англійскую мову, яна ў цябе першая была падчас навучання, дык чаму ж не займаешся перакладамі, скажам, амерыканскай літаратуры, чаму з амерыканцамі не супрацоўнічаеш? Перакладзі які–небудзь модны любоўны раман, ці што.

Я, канешне, слухаю розныя меркаванні. Але іду сваёй дарогай.

Увогуле, часта адчуваю сябе бунтаркай, змагаючыся за сваю справу. І адчуваю роднасць з дваццатым стагоддзем — самым пачаткам. Там я знайшла сябе. Калі чытаю пра тагачасных людзей, пра іх звычкі, жыццё, веру, то адчуваю: сваё. Дарэчы, адшукала адно фота 1905 года — фота Анджэліі Петравіч, сястры вядомай сербскай мастачкі Надзеі Петравіч. І на той фотакартцы Анджэлія вельмі падобная на мяне. Упершыню ўбачыўшы фота ў музеі, я нават здзівілася, падумаўшы, што гэта мая выява.

Што да жыцця, то, незалежна ад эпохі, мне хочацца быць чалавекам. Жыць з людзьмі, для людзей. А найперш, хочацца жыць так, каб мяне запомнілі па–добраму. Каб не крыўдзіліся, каб усміхаліся.

Бо людзей я люблю.

 

Пра пераклады і планы

Па шчырасці, для мяне мае ўласныя тэксты не так важныя, як пераклады. Увогуле, я мала пішу. Дваццаць вершаў на год — гэта мала. Я магу іх друкаваць, але магу і не друкаваць, не прынцыпова. Пераклады з беларускай і рускай моў на сербскую для мяне важней.

Цяпер працуем над «Анталогіяй беларускай літаратуры для дзяцей». Укладальнік — прафесар Іван Чарота, я — перакладчык. Ёсць праект «Анталогія беларускай хрысціянскай паэзіі». У Мінску ў 2001 годзе гэтая кніжка выйшла, а цяпер я пераклала яе на сербскую. Работа, фактычна, амаль што завершана.

З зусім новых праектаў — пераклад апавядання «Напярэдадні Каляд» за аўтарствам Марыі Багдановіч, маці Максіма Багдановіча. Я пераклала твор з рускай на сербскую мову, даслала рэдактару «Сутнасці паэтыкі». Ён прачытаў і пытае:

— О, а ёсць яшчэ нешта гэтага аўтара? Што яна яшчэ пісала?

А я кажу:

— Можа, і пісала, але захавалася толькі гэта. Яна памерла маладой. Але гэта маці беларускага класіка.

Тады рэдактар падумаў і прапанаваў напісаць яшчэ штосьці пра Марыю Апанасаўну. Такі атрымаўся дадатак да сербскага перакладу «Вянка». Атрымліваецца, мая праца з ім яшчэ не скончаная. Бачыце, «Вянок» не адпускае.

 

Пра «Вянок» і вопыт

Работа над перакладам «Вянка» заняла адзін год. Уявіце: цэлы год працуеш і ўвесь час думаеш пра гэтую кнігу, пра гэтыя вершы. Прафесар Іван Чарота прапанаваў мне такую працу — і я пагадзілася. Ага, кажу, дасылайце. Я тады не ведала, што атрымаю і як складзецца. Проста не была знаёмая з такой працай. Калі пачала перакладаць, часта перачытвала. Завучвала на памяць. Так «Вянок» быў са мной увесь час, кожны дзень. Ох! А калі я, як мне здавалася, ужо закончыла, то яшчэ раз перачытала і — выправіла тысячу разоў. Прайшлася па кожным вершы, зноў і зноў, раз за разам, асабліва ў дачыненні да рытмікі.

Але пасля той працы, праўду сказаць, стала лягчэй. Скажам, з перакладамі Купалы і Коласа. Таму што прайшла нейкую школу, займела вопыт.

 

Пра натхненне і «сінюю зорку»

Для працы мне трэба натхніцца. Можа, прачытаць штосьці, што можа «ўзнесці ў неба».

Чытаю я шмат, і няважна мне, адкуль аўтар і калі жыў. Проста мне заўсёды патрэбны нейкі ідэал, іскра, зорачка, што будзе весці.

У сербскага паэта Міраслава «Мікі» Анціча ёсць вобраз «сіняй зоркі», якая ёсць у кожнага чалавека. «Сіняя зорка» — гэта ідэал. Каб адшукаць яго, трэба перайсці сем гор, пераплыць сем акіянаў. Ісці да канца свету. Я ў гэта веру — у зорку–ідэал.

Размаўляць пра ідэалы і мары складана. Тваёй душы ўсё зразумела, а вось патлумачыць іншаму чалавеку — няпроста. Сёння мая самая вялікая мара — спакой. Ісці на працу, рабіць патрэбныя рэчы, вяртацца дамоў, да сям’і. Вось і ўсё. Адпачываць, выходзіць у лес, сустракацца з сябрамі. Больш нічога і не трэба. Проста спакой. Калі ў 1999 годзе NATO бамбіла Сербію, мне было шэсць. Паверце, я помню гук сірэны. І той своеасаблівы, ні да чаго не падобны пах у паветры. А неба — уночы — чырвонае. Не магу патлумачыць словамі тое ўражанне, тую трывогу ад гэтага ўсяго: сірэны, чырвонага неба, паху ў паветры. І не магу гэта забыць.

Спадзяюся, нішто з гэтага не вернецца. Спадзяюся, што ўсе мы зможам спакойна жыць.

Такая яна, мая «сіняя зорка».

 

Маргарыта Латышкевіч

«Маладосць»

Прочитано 2975 раз